Parisi lərzəyə salan qalmaqallı izdivac - Tolstoyun "Peyğəmbər" dediyi yazıçı kim idi?

 

Bu gün tanınmış fransız yazıçı-dramaturq Oktav Mirbonun doğum günüdür.

Bu gün doğum günü qeyd edilən Mirbo, sadəcə bir yazıçı deyil, həm də dövrünün ən qorxulu sənət tənqidçisi, anarxist fəlsəfənin alovlu təbliğatçısı və ictimai ədalətsizliyin amansız düşməni kimi tarixə düşmüşdür. Onun həyatı, sanki öz romanlarından çıxmış kimi ziddiyyətlər, qalmaqallar və mənəvi iztirablarla doludur; o, mühafizəkar bir mühitdə doğulsa da, bütün ömrünü o mühitin dəyərlərini darmadağın etməyə həsr etmişdir.

Mirbonun yaradıcılıq yolu heç də hamar başlamamışdır və onun bioqrafiyasının ən maraqlı, bəlkə də ən "utancverici" dövrü gənclik illərinə təsadüf edir. Belə ki, ədəbi karyerasının ilk illərində o, öz imzası ilə deyil, başqalarının adı altında yazan bir "kabus yazıçı" ("negre") kimi fəaliyyət göstərmişdir. Bu dövr onun üçün mənəvi bir işgəncə idi; o, nifrət etdiyi, istedadsız, lakin pullu və nüfuzlu şəxslər üçün məqalələr, hətta bütöv romanlar yazmaq məcburiyyətində qalırdı. Sonralar bu illəri xatırlayarkən o, özünü "qələm fahişəsi" adlandıracaq və bu təcrübənin onda yaratdığı ikrah hissi gələcək əsərlərindəki sərt satiranın təməlini qoyacaqdı. O, cəmiyyətin riyakarlığını kitablarından əvvəl öz həyatında, öz vicdanını satmaq məcburiyyətində qalanda hiss etmişdi.

Lakin Mirbonun əsl üsyanı onun öz imzası ilə meydana atıldığı zaman başladı. O, XIX əsrin sonlarında Fransanı silkələyən məşhur Dreyfus işində aktiv iştirak edərək, yazıçı Emil Zolya ilə çiyin-çiyinə haqsızlığa qarşı mübarizə aparmışdır. Maraqlıdır ki, Zolya məhkəmə tərəfindən cərimələndikdə, həmin böyük məbləği öz cibindən ödəyən məhz Mirbo olmuşdur. Bu hadisə onun xarakterindəki fədakarlığı və ədalət prinsipini hər şeydən üstün tutduğunu göstərən ən parlaq nümunələrdən biridir.

Onun yaradıcılığının ən qalmaqallı zirvəsi şübhəsiz ki, "İşgəncələr bağı" ("Le Jardin des supplices") romanıdır. 1899-cu ildə işıq üzü görən bu əsər, nəşr olunduğu gündən etibarən oxucuları və tənqidçiləri şoka salmışdı. Roman, gözəlliklə vəhşiliyin, çiçəklərlə qanın, erotizmlə ölümün iç-içə keçdiyi dəhşətli bir mənzərəni təsvir edir. Çin cəlladlarının bağçasında baş verən işgəncə səhnələrini elə bir ustalıqla və soyuqqanlılıqla qələmə almışdır ki, bir çox oxucu kitabı yarımçıq qoymaq məcburiyyətində qalmışdır.

Lakin Mirbonun məqsədi sadəcə qorxu yaratmaq deyildi; o, bu əsərlə sivilizasiya maskası taxmış Avropa cəmiyyətinin daxilindəki yırtıcılığı, insan təbiətindəki öldürmək ehtirasını ifşa edirdi.

O, iddia edirdi ki, "qətl" cəmiyyətin təməl qanunudur və ən mədəni görünən insanlar belə, uyğun şəraitdə ən qəddar cəllada çevrilə bilərlər.

Mirbonun digər bir şah əsəri olan "Otaq xidmətçisinin gündəliyi" ("Le Journal d'une femme de chambre") isə burjuaziya əxlaqına vurulmuş ən ağır zərbələrdən biri idi. Əsər, o dövr üçün tabu sayılan mövzulara – ağaların gizli cinsi fetişizmlərinə, xidmətçilərin istismarına və yuxarı təbəqənin mənəvi çürümüşlüyünə – cəsarətlə toxunurdu. Romanın qəhrəmanı Selestinin gözü ilə baxdıqda, zadəganların parıltılı həyatının arxasında necə çirkablı bir dünyanın dayandığı aydın görünürdü.

Mirbo bu əsərdə heç kimi bağışlamırdı; nə ağaları, nə də özləri də o sistemin bir parçasına çevrilən və mənəviyyatını itirən xidmətçiləri. Bu roman sonralar Luis Bunyuel və Jan Renuar kimi dahi rejissorlar tərəfindən ekranlaşdırılmış və Mirbonun mesajının aktuallığını itirmədiyi sübut edilmişdir. Mirbo həm də dövrünün ən uzaqgörən sənət tənqidçisi idi. O, hələ heç kimin tanımadığı, hamının lağ etdiyi rəssamları – Klod Moneni, Oqüst Rodeni, Vinsent van Qoqu və Kamilla Klodeli kəşf etmiş və onları var gücü ilə müdafiə etmişdir. Van Qoqun "İrislər" və "Günəbaxanlar" əsərlərini rəssam sağ ikən, çox ucuz qiymətə alan və onların dahiliyini ilk görənlərdən biri məhz Mirbo idi. Rodin haqqında yazdığı məqalələr heykəltəraşın şöhrət qazanmasında əvəzsiz rol oynamışdır. O, sənətdə akademikliyə, donuqluğa nifrət edir, yeniliyi və canlılığı alqışlayırdı.

Mirbonun şəxsi həyatı da yaradıcılığı qədər tufanlı olmuşdur. Onun keçmiş aktrisa və fahişə olan Alisa Renyo ilə evlənməsi Paris cəmiyyətində böyük səs-küyə səbəb olmuşdu. Dostları onu bu evlilikdən çəkindirməyə çalışsalar da, o, cəmiyyətin qaydalarına meydan oxuyaraq sevdiyi qadınla evlənmişdi. Lakin bəzi bioqraflar iddia edirlər ki, Alisa sonralar Mirbonun irsinə xəyanət etmiş, onun ölümündən sonra bəzi əsərlərini saxtalaşdırmış və ya onun adına mətnlər uydurmuşdur. Bu iddialar bu gün də ədəbiyyatşünaslar arasında mübahisə mövzusudur.

Ömrünün son illərində Mirbo depressiya və xəstəliklərlə mübarizə aparmışdır. Birinci Dünya müharibəsinin başlaması, ömrü boyu sülh və qardaşlıq (pasifist) ideyalarını təbliğ edən yazıçı üçün böyük bir zərbə oldu. O, bəşəriyyətin yenidən qan gölünə batmasını, öz proqnozlarının – insanın insana qurd olması fikrinin – reallığa çevrilməsini dəhşət içində izləyirdi. 1917-ci ildə, 69 yaşında vəfat edərkən, o, artıq susmuşdu; müharibənin səs-küyü onun səsini batırmışdı, lakin o, özündən sonra elə bir irs qoydu ki, bu gün də o səsi eşitməmək mümkün deyil.

Mirbonun üslubu hər zaman kəskin, boyaları tünd, ifadələri isə kəsərli idi. Onun üçün ədəbiyyat sadəcə estetik zövq mənbəyi deyil, həm də bir silah, bir cərrah bıçağı idi. O, bu bıçaqla cəmiyyətin irinləmiş yaralarını kəsib atmağa, oradakı çürüməni hər kəsə göstərməyə çalışırdı.

Lev Tolstoy onun haqqında "Mirbo Fransanın ən böyük peyğəmbəridir" deyərkən məhz onun bu həqiqətsevərliyini və cəsarətini nəzərdə tuturdu. Onun əsərləri, yazıldığı dövrdən yüz ildən çox vaxt keçməsinə baxmayaraq, insan təbiətinin qaranlıq tərəflərinə işıq tutmağa və oxucunu narahat etməyə davam edir – bu isə əsl ədəbiyyatın ən böyük gücüdür.

İbrahim Aziz