Taleyi Yazılan Qadınlar: “Əsmər” Romanı Üzərindən Düşüncələr

Bu yaxınlarda sosial şəbəkələrdə yazıçı  Hüseynbala Mirələmovun “Əsmər” romanından bir parçaya rast gəldim. Oxuduqca hiss etdim ki, bu əsər sadəcə bədii mətn deyil, eyni zamanda cəmiyyətimizin həssas və çox vaxt açıq danışılmayan problemlərinə güzgü tutan ciddi bir ədəbi hadisədir. Elə bu səbəbdən də həmin parça məni düşündürdü və təəssüratlarımı daha geniş şəkildə bölüşmək qərarına gəldim.

“Əsmər” romanı ilk növbədə qadın taleyi üzərindən qurulan, lakin bununla məhdudlaşmayan çoxqatlı bir əsərdir. Müəllif bir fərdin həyat hekayəsini təqdim etməklə əslində bütöv bir cəmiyyətin psixoloji portretini yaradır. Əsmərin yaşadıqları, onun qarşılaşdığı maneələr, daxili çarpışmaları və susqun etirazı oxucuya tanış gəlir. Çünki bu, təkcə bir obrazın taleyi deyil -bu, minlərlə qadının yaşadığı reallığın bədii ifadəsidir.

Əsərin əsas gücü onun psixoloji dərinliyindədir. Müəllif hadisələri səthi şəkildə təqdim etmir, hər bir situasiyanın arxasındakı səbəbləri, insan davranışlarının motivlərini açmağa çalışır. Əsmərin susması, razılaşması, bəzən də daxilən üsyan etməsi oxucunu düşündürür: bu, həqiqətən onun seçimidir, yoxsa ona təlqin edilən bir həyat forması?

Burada xüsusilə patriarxal düşüncə tərzinin təsiri açıq şəkildə hiss olunur. Qadının taleyinin ailə və cəmiyyət tərəfindən müəyyənləşdirilməsi, onun fərdi iradəsinin arxa plana keçirilməsi əsərin əsas konflikt xəttini təşkil edir. Müəllif bu problemi ittihamçı ritorika ilə deyil, həyatın özündən götürülmüş səhnələrlə göstərir ki, bu da təsiri daha güclü edir.

Mənim üçün əsərdə ən ağrılı və düşündürücü məqamlardan biri də məhz bu oldu: qızlarımızı belə kor-koranə şəkildə ərə vermək olmaz. Bu, yalnız bir ailənin deyil, bütövlükdə cəmiyyətin gələcəyinə vurulan zərbədir. İnsan taleyi üzərində bu cür qərarların başqaları tərəfindən verilməsi faciələrin başlanğıc nöqtəsinə çevrilir. Əsmərin taleyi də bu baxımdan simvolik xarakter daşıyır.

Digər tərəfdən, əsər bir daha göstərir ki, qadının azadlığı və özünüifadəsi üçün təhsil həyati əhəmiyyət daşıyır. Bu gün təəssüf ki, bir çox gənc xanımlarımız məhz belə məhdudiyyətlərdən uzaq olmaq, öz həyatlarını qurmaq və seçim etmək haqqını qazanmaq üçün mütləq ali təhsil almağa çalışırlar. Təhsil burada sadəcə diplom deyil - bu, azad düşüncənin, fərdi mövqenin və həyat üzərində söz sahibi olmağın açarıdır.

Əsərin dili də xüsusi qeyd olunmalıdır. Sadə, axıcı və eyni zamanda emosional yüklü üslub oxucunu mətndən ayırmır. Müəllif hadisələri elə təqdim edir ki, oxucu özünü kənar müşahidəçi kimi deyil, sanki hadisələrin birbaşa iştirakçısı kimi hiss edir. Bu isə ədəbiyyatda ən çətin əldə olunan keyfiyyətlərdən biridir.

“Əsmər” romanında diqqət çəkən məqamlardan biri də qadın gözəlliyinin təsvirinə verilən xüsusi estetik yanaşmadır. Müəllif qadın gözəlliyini yalnız zahiri cizgilərlə məhdudlaşdırmır; əksinə, onu daxili aləmlə, hisslər və psixoloji vəziyyətlə vəhdətdə təqdim edir. Əsmərin gözəlliyi sadəcə baxımlı sifət, qara gözlər və ya zərif duruş kimi deyil, onun baxışlarında gizlənən kədər, susqunluğunda hiss olunan ağırlıq və taleyinin yaratdığı incə kövrəkliklə tamamlanır.

Bu təsvirlərdə maraqlı cəhət ondan ibarətdir ki, müəllif gözəlliyi idealizə etməklə yanaşı, ona bir faciə çaları da qatır. Sanki bu gözəllik eyni zamanda bir yükdür -onu qorumaq, onu başqalarının baxışlarından, niyyətlərindən müdafiə etmək zərurəti yaranır. Bu isə qadının cəmiyyətdəki həssas mövqeyini bir daha üzə çıxarır.

Eyni zamanda, əsərdəki bu cür təsvirlər oxucuya belə bir fikir aşılayır: həqiqi gözəllik yalnız zahirdə deyil, insanın yaşadıqlarında, çəkdiyi iztirablarda və göstərdiyi səbrdə gizlənir. Əsmərin gözəlliyi də məhz bu baxımdan daha təsirli və yadda qalan olur - o, oxucunun yaddaşında sadəcə gözəl bir qadın kimi deyil, taleyi ilə gözəlliyi arasında incə və ağrılı bir körpü qurmuş obraz kimi qalır.

“Əsmər” romanı təkcə ədəbi əsər deyil, həm də sosial mesajdır. O, oxucunu narahat edir, düşündürür, bəzən isə daxili etiraz hissi oyadır. Ən önəmlisi isə odur ki, bu əsər suallar yaradır - və yaxşı ədəbiyyatın əsas missiyası da məhz budur.

Sonda bir oxucu olaraq qeyd etmək istəyirəm ki, bu romanın tezliklə kitab şəklində nəşr olunmasını səbirsizliklə gözləyirəm. “Əsmər” kimi əsərlər daha geniş oxucu auditoriyasına çatmalı, müzakirə olunmalı və cəmiyyətimizdə sağlam, ədalətli düşüncənin formalaşmasına öz töhfəsini verməlidir.

Pəri Əliyeva